Pamięć o komendancie Podobwodu AK Szydłowiec i żołnierzu walk o niepodległość. Wspomnienie o kpt. Gustawie Krollu ps. "Jan"(1898 – 1982)

Wspomnienie o kpt. Gustawie Krollu ps. "Jan"(1898 – 1982), żołnierzu wojny polsko-bolszewickiej i wojny obronnej 1939 r., komendancie Podobwodu Armii Krajowej Szydłowiec w Obwodzie Radom Okręgu Radomsko-Kieleckiego "Jodła"

Gustaw Jan Kroll urodził się 8 stycznia 1898 r. w Stykowie koło Starachowicach, jako syn Gustawa i Genowefy z d. Gronowskiej. Ukończył 4 klasy gimnazjum. Z zawodu był urzędnikiem biurowym.  W 1919 r., jako ochotnik wstąpił do wojska i walczył w wojnie polsko-bolszewickiej w 3. Pułku Piechoty Legionów. Walczył na froncie białoruskim, a jesienią 1920 roku brał udział w ofensywie na Mołodeczno na froncie południowym. Awansował do stopnia sierżanta i 1 stycznia 1922 r. został podoficerem zawodowym, rozkazem dowódcy 2. Dywizji Legionów.

 W 1924 r. ukończył Szkołę Oficerską w Bydgoszczy w stopniu podporucznika i służył w 28. Pułku Strzelców Kaniowskich. Następnie odbył przeszkolenie w zakresie łączności w Centrum Wyszkolenia Łączności w Zegrzu. W 1938 r. awansował do stopnia kapitana, został przeniesiony do 4. Pułku Strzelców Podhalańskich, gdzie był dowódcą 3. kompani karabinów maszynowych w III batalionie i stacjonował w miejscowości Frysztat koło Cieszyna. 

W pierwszych dniach wojny obronnej we wrześniu 1939 r., został dowódcą grupy opóźniającej pułku, walczył z nacierającym wojskiem niemieckim i oddalał przeciwnika od wycofujących się i zagrożonych rozbiciem pododdziałów pułku. Następnie walczył w Samodzielnej Grupie Operacyjnej "Polesie" gen. Franciszka Kleeberga, która po zwycięskich bitwach z Niemcami w dniach 2-5 października 1939 r. pod Kockiem, Serokomlą i Wolą Gułowską, z powodu braku amunicji musiała złożyć broń. 

Kpt. Gustaw Kroll złożył broń w Woli Gułowskiej  5 października 1939 r. Z obozu przejściowego dla jeńców wojennych w Radomiu, zbiegł 30 października 1939 r. i znalazł schronienie w Szydłowcu u swojej siostry Heleny zamężnej z Franciszkiem Sowińskim, notariuszem, który był uczestnikiem I wojny światowej, wojny obronnej Polski 1939 r., a w okresie Polskiego Państwa Podziemnego z żoną Heleną byli żołnierzami Armii Krajowej w Placówce Szydłowiec.

 Kpt. Gustaw Kroll wstąpił do Związku Walki Zbrojnej i przyjął pseudonim "Jan". W maju 1940 r. przejął od por. Kazimierza Majewskiego ps. "Sygnał" organizowanie struktur Związku Walki Zbrojnej w Szydłowcu, a od lutego 1942 r., jako Komendant Podobwodu Armii Krajowej Szydłowiec w Obwodzie Radom Okręgu Radomsko-Kieleckiego kryptonim "Jodła", dalej organizował struktury Podobwodu i prowadził konspiracyjne szkoły podoficerów i podchorążych. 

Podobwód był przez Komendanta bardzo dobrze zorganizowany i obejmował duży obszar, który sięgał pod Skarżysko, Iłżę, Radom i Chlewiska. Posiadał 17 Placówek Armii Krajowej i 3 Placówki Batalionów Chłopskich, w miejscowościach: Szydłowiec, Chustki, Wałsnów, Dobrut, Orońsko, Krogulcza, Kowala, Dąbrówka Warszawska, Dąbrówka Zabłotnia, Łączany, Polany Kolonia i Wieś, Ruda Wielka, Zalesice, Zalesice dwór, Wierzbica, Mirówek, Jastrząb, Wola Lipieniecka Duża, Wola Lipieniecka Górna, Kuźnia, Sadek, Rybianka. 

Przeprowadzano liczne działania bojowe przeciwko okupantowi niemieckiemu. Prowadzono też szerokie działania osłaniające mieszkańców przed rozstrzeliwaniem, wysiedlaniem, zsyłaniem na roboty przymusowe do Niemiec i szykanowaniem przez okupanta. Usuwano najbardziej okrutnych wrogów Polaków, co wymuszało na okupancie respekt i mniej restrykcyjnych działań wobec społeczności Podobwodu.

 Mamy dług wdzięczności i czci wobec Komendanta i jego żołnierzy, za ich niezłomność, patriotyzm, gotowość oddania życia za wolną Polskę, którzy w imię Boga, Honoru i Ojczyzny walczyli z okupantem niemieckim, aby osłonić swoich rodaków. 

W marcu 1944 r. Komendant został aresztowany przez Niemców i był więziony w obozach koncentracyjnych Gross-Rosen i Flossenburg. Po zakończeniu wojny wrócił do Szydłowca. Jako żołnierz Armii Krajowej, był przez komunistyczne władze represjonowany, a na początku lat pięćdziesiątych uwięziony i sądzony wraz z żoną Melanią. Więziono ich przez kilka lat do połowy lat 50., za rzekome szpiegostwo na rzecz Stanów Zjednoczonych Ameryki. 

Mieszkał w Szydłowcu przy obecnym Rynku Wielkim. Pracował w zakładach i instytucjach na terenie Szydłowca. Był wielkim zwolennikiem powstałego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" – ogólnopolskiego związku zawodowego powstałego w 1980 r. dla obrony praw pracowniczych. W Terenowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ "Solidarność" w Szydłowcu był doradcą i sekretarzem biura, pomagał Komisji z wielkim zaangażowaniem. Wszystkie prace wykonywał społecznie. 

13 grudnia 1981 r. władza komunistyczna wprowadziła w Polsce stan wojenny, aby zahamować działania opozycji. 20 grudnia 1981 r. zmarła nagle jego żona Melania Kroll. Miesiąc później 20 stycznia 1982 r. zmarł nagle kpt. Gustaw Kroll. Były to nagłe i tajemnicze zgony. Pochowani są na cmentarzu parafialnym w Szydłowcu w grobowcu rodzinnym Krollów, na którym jest tabliczka z napisem Grób Weterana walk o wolność i niepodległość Polski i grób jest wpisany do ewidencji w Instytucie Pamięci Narodowej. 

Kpt. Gustaw Kroll za męstwo i zasługi bojowe był wielokrotnie odznaczony.

W 60. rocznicę powstania Polskiego Państwa Podziemnego w kruchcie zachodniej kościoła farnego św. Zygmunta w Szydłowcu, żołnierze Podobwodu AK Szydłowiec wmurowali tablicę pamiątkową poświęconą Komendantom Podobwodu, w tym pamięci kpt. Gustawa Krolla ps. "Jan", twórcy Podobwodu Armii Krajowej w Szydłowcu, założyciela szkół podchorążych i podoficerskiej oraz więźnia obozów koncentracyjnych i kaźni UB.

W listopadzie 2022 r. z inicjatywą upamiętnienia w Szydłowcu kpt. Gustawa Krolla "Jana" - żołnierza wielkich zasług, niezwykłej odwagi, szlachetnego i prawego oficera Wojska Polskiego i Armii Krajowej, ale także człowieka, który całe życie poświęcił walce o niepodległość i suwerenny byt Rzeczypospolitej, wystąpił Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Radom Koło Szydłowiec i działacze z Terenowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ "Solidarność" w latach 1980- 1981 w Szydłowcu: Jan Maślikowski, Jerzy Michnicki i Stanisław Zdziech. W wyniku prowadzonych starań i rozmów, Rada Miejska w Szydłowcu podjęła uchwałę w dniu 11 grudnia 2024 r. w sprawie wzniesienia pomnika upamiętniającego kpt. Gustawa Krolla ps. "Jan" i usytuowania go na Skwerze Staromiejskim w Szydłowcu. Wszyscy radni zagłosowali za podjęciem uchwały. 

15 sierpnia 2025 r., podczas uroczystości Święta Wojska Polskiego i 105. rocznicy Bitwy Warszawskiej – jednego z najważniejszych wydarzeń w historii naszej Ojczyzny, które na trwałe wpisało się w dzieje walki o niepodległość i suwerenność Rzeczypospolitej, nastąpiło odsłonięcie pomnika.

Dowódca Garnizonu Radom płk. pil. Maciej Siemiński, na uroczystość odsłonięcia pomnika, skierował wojskową asystę honorową z 63. Batalionu Lekkiej Piechoty Wojsk Obrony Terytorialnej w Nowym Mieście.

Na uroczystość przybyła rodzina kpt. Gustawa Krolla "Jana", tj.: Anita Kroll-Leśniewska, Teresa Waśko, Grażyna Farner Jernmark, i ich rodziny.

Przebieg służby w Wojsku Polskim i Armii Krajowej kpt. Gustawa Krolla "Jana" oraz represje, jakich doznał w niemieckich obozach koncentracyjnych, a po wojnie wraz z żoną Melanią – w komunistycznym więzieniu, przedstawił Jerzy Bąk ze ŚZŻAK Okręg Radom Koło Szydłowiec. Podziękował też Gminie Szydłowiec, która zrealizowała znacznym nakładem środków powstanie i odsłonięcie pomnika – w tym szczególnie Arturowi Ludwowi - Burmistrzowi Szydłowca, Anecie Furmańskiej - zastępcy burmistrza, Jadwidze Kopyckiej -  przewodniczącej Rady Miejskiej w Szydłowcu i wszystkim radnym, pracownikom gminy Szydłowiec oraz instytucjom i osobom, które pomagały w budowie pomnika. 

Zakończył apelem, aby podtrzymywać pamięć o kpt. Gustawie Krollu "Janie", żołnierzach Wojska Polskiego i Armii Krajowej Podobwodu Szydłowiec, ich ofiarności i niezłomnej wierności Ojczyźnie – Polsce oraz pielęgnować wartości: Bóg – Honor – Ojczyzna, za które walczyli, które tkwią głęboko w polskiej kulturze, historii i tradycji wojskowej. 

Działacze Terenowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ "Solidarność" w Szydłowcu, przekazali informację o działalności jaką prowadzili razem z kpt. Gustawem Krollem w latach 1980-1981.

Burmistrz Szydłowca podziękował za piękną inicjatywę i dokonanie upamiętnienia bohaterskiego żołnierza Wojska Polskiego i Armii Krajowej oraz podziękował pracownikom Gminy Szydłowiec za trud włożony w powstanie pomnika. 

Uroczystego odsłonięcia pomnika dokonali: Artur Ludew – Burmistrz Szydłowca, Zofia Pawlak - prezes ŚZŻAK Koło Szydłowiec, Jerzy Michnicki, Grażyna Farner Jernmark.

Poświęcenia pomnika dokonał ks. Tadeusz Mazur proboszcz parafii św. Zygmunta w Szydłowcu, dziekan dekanatu szydłowieckiego.

Pod pomnikiem złożyli kwiaty:

- Burmistrz Szydłowca z delegacją Gminy,

- Agnieszka Górska – poseł na sejm RP,

- Starosta Szydłowiecki z delegacją,

- 63. Batalion WOT w Nowym Mieście i delegacja Komendy Powiatowej Policji i Komendy Powiatowej Straży Pożarnej w Szydłowcu,

- Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Lublinie Delegatura w Radomiu,

- ŚZŻAK Okręg Radom Koło Szydłowiec z ppor. Józefem Arakiem, żołnierzem AK z Placówki Wola Lipieniecka w Podobwodzie Szydłowiec,

- delegacja "Solidarność 80",

- rodzina kpt. Gustawa Krolla "Jana",

- inne instytucje i organizacje.

Po uroczystej Mszy św. w intencji Ojczyzny w kościele św. Zygmunta, nastąpił przemarsz pocztów sztandarowych i uczestników pod pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego, gdzie kontynuowano uroczystość. Odtworzono i odśpiewano Hymn Rzeczypospolitej Polskiej.

Odczytano listy:

- Lecha Parella Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, który serdecznie podziękował za zaproszenie i napisał, między innymi: "Historia naszego kraju obfituje w momenty zarówno dramatyczne, jak i wzniosłe. Przewijają się przez nią postacie wielkie, niestety często dziś zapomniane. Do grona takich bohaterów niewątpliwie należy Kapitan Gustaw Jan Kroll – wybitny żołnierz i patriota, który zapisał piękną kartę w dziejach Polski. Walczył z bolszewikami w 1920 roku, a dziewiętnaście lat później, we wrześniu 1939 roku, ponownie stanął do obrony Ojczyzny. Naszym moralnym obowiązkiem – zwłaszcza dziś, gdy żyjemy w wolnej Polsce – jest przypominanie takich postaci i utrwalanie ich w zbiorowej pamięci. Dlatego pragnę wyrazić moją głęboką wdzięczność wszystkim, którzy przyczynili się do ufundowania obelisku poświęconego Kapitanowi oraz zorganizowania uroczystości jego odsłonięcia."

- Adama Struzika Marszałka Województwa Mazowieckiego, który serdecznie podziękował za zaproszenie na uroczystość Święta Wojska Polskiego połączone z odsłonięciem pomnika i napisał, między innymi: "Wspominamy dziś jedno z najważniejszych wydarzeń w dziejach naszego kraju – Bitwę Warszawską z 1920 r. To zwycięskie, niezwykle zacięte starcie było przełomowym momentem wojny polsko-bolszewickiej, które zdecydowało nie tylko o losach naszej Ojczyzny, ale i całej Europy. Świętując doniosłą rocznicę tego wiekopomnego wydarzenia, które jest symbolem hartu ducha, wybitnego dowodzenia i jedności narodu polskiego, oddajemy hołd bohaterom, którzy stanęli w obronie naszej ziemi, zapewniając wolność kolejnym pokoleniom. Odsłonięty dziś pomnik dla wielu kolejnych pokoleń będzie świadectwem roli kpt. Gustawa Krolla, Komendanta Podobwodu AK Szydłowiec, w dziejach Ziemi Szydłowieckiej. Serdecznie pozdrawiam wszystkich zgromadzonych. Wierzę, że uroczystość będzie nie tylko wspaniałą lekcją historii i okazją do radosnego świętowania, lecz skłoni nas także do refleksji nad dziejami naszej Ojczyzny."